Chapter-4

 

श्रीमद्भगवद्गीता
Śrīmadbhagavadgītā
चतुर्थोऽध्यायः
chaturthodhyāyaḥ
ज्ञानकर्मसन्न्यासयोगः
jnanakarmasannyāsayogaḥ
 
04-01
श्रीभगवानुवाच
इमं विवस्वते योगं   प्रोक्तवानहमव्ययम् ।
विवस्वान् मनवे प्राह   मनुरिक्ष्वाकवेऽब्रवीत् ॥ ४-१
śrībhagavānuvāca
imaṁ vivasvatē yōgaṁ   prōktavānahamavyayam
vivasvānmanavē prāha   manurikṣvākavē'bravīt
 
04-02
एवं परम्पराप्राप्तम्   इमं राजर्षयो विदुः ।
स कालेनेह महता   योगो नष्टः परन्तप ॥ ४-२
ēvaṁ paramparāprāptam   imaṁ rājarṣayō viduḥ
sa kālēnēha mahatā    yōgō naṣṭaḥ parantapa
 
04-03
स एवायं मया तेऽद्य   योगः प्रोक्तः पुरातनः ।
भक्तोऽसि मे सखा चेति   रहस्यं ह्येतदुत्तमम् ॥ ४-३
sa ēvāyaṁ mayā tē'dya    yōgaḥ prōktaḥ purātanaḥ
bhaktō'si mē sakhā cēti    rahasyaṁ hyētaduttamam
 
04-04
अर्जुन  उवाच
अपरं भवतो जन्म   परं जन्म विवस्वतः ।
कथमेतद्विजानीयां   त्वमादौ प्रोक्तवानिति ॥ ४-४
arjuna uvāca
aparaṁ bhavatō janma    paraṁ janma vivasvataḥ
kathamētadvijānīyāṁ    tvamādau prōktavāniti
 
04-05
श्रीभगवानुवाच
बहूनि मे व्यतीतानि   जन्मानि तव चार्जुन ।
तान्यहं वेद सर्वाणि   न त्वं वेत्थ परन्तप ॥ ४-५
śrībhagavānuvāca
bahūni mē vyatītāni    janmāni tava cārjuna
tānyahaṁ vēda sarvāṇi    na tvaṁ vēttha parantapa
 
04-06
अजोऽपि सन्नव्ययात्मा   भूतानामीश्वरोऽपि सन् ।
प्रकृतिं स्वामधिष्ठाय   संभवाम्यात्ममायया ॥ ४-६
ajō'pi sannavyayātmā   bhūtānāmīśvarō'pi san
prakr̥tiṁ svāmadhiṣṭhāya   sambhavāmyātmamāyayā
 
04-07
यदा यदा हि धर्मस्य   ग्लानिर्भवति भारत ।
अभ्युत्थानमधर्मस्य   तदात्मानं सृजाम्यहम् ॥ ४-७
yadā yadā hi dharmasya    glānirbhavati bhārata
abhyutthānamadharmasya    tadātmānaṁ sr̥jāmyaham
 
04-08
परित्राणाय साधूनां   विनाशाय च दुष्कृताम् ।
धर्मसंस्थापनार्थाय   संभवामि युगे युगे ॥ ४-८
paritrāṇāya sādhūnāṁ    vināśāya ca duṣkr̥tām
dharmasaṁsthāpanārthāya    sambhavāmi yugē yugē
 
04-09
जन्म कर्म च मे दिव्यम्   एवं यो वेत्ति तत्त्वतः ।
त्यक्त्वा देहं पुनर्जन्म   नैति मामेति सोऽर्जुन ॥ ४-९
janma karma ca mē divyam   ēvaṁ yō vētti tattvataḥ
tyaktvā dēhaṁ punarjanma    naiti māmēti sō'rjuna
 
04-10
वीतरागभयक्रोधाः   मन्मया मामुपाश्रिताः ।
बहवो ज्ञानतपसा   पूता मद्भावमागताः ॥ ४-१०
vītarāgabhayakrōdhāḥ   manmayā māmupāśritāḥ
bahavō jñānatapasā    pūtā madbhāvamāgatāḥ

  
04-11
ये यथा मां प्रपद्यन्ते   तांस्तथैव भजाम्यहम् ।
मम वर्त्मानुवर्तन्ते   मनुष्याः पार्थ सर्वशः ॥ ४-११
yē yathā māṁ prapadyantē    tāṁstathaiva bhajāmyaham
mama vartmānuvartantē    manuṣyāḥ pārtha sarvaśaḥ
 
04-12
काङ्क्षन्तः कर्मणां सिद्धिं   यजन्त इह देवताः ।
क्षिप्रं हि मानुषे लोके   सिद्धिर्भवति कर्मजा ॥ ४-१२
kāṅkṣantaḥ karmaṇāṁ siddhiṁ    yajanta iha dēvatāḥ
kṣipraṁ hi mānuṣē lōkē    siddhirbhavati karmajā
 
04-13
चातुर्वर्ण्यं मया सृष्टं   गुणकर्मविभागशः ।
तस्य कर्तारमपि मां   विद्ध्यकर्तारमव्ययम् ॥ ४-१३
cāturvarṇyaṁ mayā sr̥ṣṭaṁ    guṇakarmavibhāgaśaḥ
tasya kartāramapi māṁ    viddhyakartāramavyayam
 
04-14
न मां कर्माणि लिम्पन्ति   न मे कर्मफले स्पृहा ।
इति मां योऽभिजानाति   कर्मभिर्न स बध्यते ॥ ४-१४
na māṁ karmāṇi limpanti    na mē karmaphalē spr̥hā
iti māṁ yō'bhijānāti    karmabhirna sa badhyatē
 
04-15
एवं ज्ञात्वा कृतं कर्म   पूर्वैरपि मुमुक्षुभिः ।
कुरु कर्मैव तस्मात्त्वं   पूर्वैः पूर्वतरं कृतम् ॥ ४-१५
ēvaṁ jñātvā kr̥taṁ karma    pūrvairapi mumukṣubhiḥ
kuru karmaiva tasmāttvaṁ    pūrvaiḥ pūrvataraṁ kr̥tam
 
04-16
किं कर्म किमकर्मेति   कवयोऽप्यत्र मोहिताः ।
तत्ते कर्म प्रवक्ष्यामि   यज्ज्ञात्वा मोक्ष्यसेऽशुभात् ॥ ४-१६
kiṁ karma kimakarmēti   kavayō'pyatra mōhitāḥ
tattē karma pravakṣyāmi   yajjñātvā mōkṣyasē'śubhāt
 
04-17
कर्मणो ह्यपि बोद्धव्यं   बोद्धव्यं च विकर्मणः ।
अकर्मणश्च बोद्धव्यं   गहना कर्मणो गतिः ॥ ४-१७
karmaṇō hyapi bōddhavyaṁ    bōddhavyaṁ ca vikarmaṇaḥ
akarmaṇaśca bōddhavyaṁ    gahanā karmaṇō gatiḥ
 
04-18
कर्मण्यकर्म यः पश्येत्   अकर्मणि च कर्म यः ।
स बुद्धिमान् मनुष्येषु   स युक्तः कृत्स्नकर्मकृत् ॥ ४-१८
karmaṇyakarma yaḥ paśyēt   akarmaṇi ca karma yaḥ
sa buddhimānmanuṣyēṣu    sa yuktaḥ kr̥tsnakarmakr̥t
 
04-19
यस्य सर्वे समारम्भाः   कामसङ्कल्पवर्जिताः ।
ज्ञानाग्निदग्धकर्माणं   तमाहुः पण्डितं बुधाः ॥ ४-१९
yasya sarvē samārambhāḥ    kāmasaṅkalpavarjitāḥ
jñānāgnidagdhakarmāṇaṁ    tamāhuḥ paṇḍitaṁ budhāḥ
 
04-20
त्यक्त्वा कर्मफलासङ्गं   नित्यतृप्तो निराश्रयः ।
कर्मण्यभिप्रवृत्तोऽपि   नैव किञ्चित्करोति सः ॥ ४-२०
tyaktvā karmaphalāsaṅgaṁ    nityatr̥ptō nirāśrayaḥ
karmaṇyabhipravr̥ttō'pi    naiva kiñcitkarōti saḥ
 
04-21
निराशीर्यतचित्तात्मा   त्यक्तसर्वपरिग्रहः ।
शारीरं केवलं कर्म   कुर्वन्नाप्नोति किल्बिषम् ॥ ४-२१
nirāśīryatacittātmā    tyaktasarvaparigrahaḥ
śārīraṁ kēvalaṁ karma    kurvannāpnōti kilbiṣam
 
04-22
यदृच्छालाभसन्तुष्टः   द्वन्द्वातीतो विमत्सरः ।
समः सिद्धावसिद्धौ च   कृत्वापि न निबध्यते ॥ ४-२२
yadr̥cchālābhasantuṣṭaḥ   dvandvātītō vimatsaraḥ
samaḥ siddhāvasiddhau ca    kr̥tvāpi na nibadhyatē
 
04-23
गतसङ्गस्य मुक्तस्य   ज्ञानावस्थितचेतसः ।
यज्ञायाचरतः कर्म   समग्रं प्रविलीयते ॥ ४-२३
gatasaṅgasya muktasya    jñānāvasthitacētasaḥ
yajñāyācarataḥ karma    samagraṁ pravilīyatē
 
04-24
ब्रह्मार्पणं ब्रह्महविः  ब्रह्माग्नौ ब्रह्मणा हुतम् ।
ब्रह्मैव तेन गन्तव्यं   ब्रह्मकर्मसमाधिना ॥ ४-२४
brahmārpaṇaṁ brahma haviḥ   brahmāgnau brahmaṇā hutam
brahmaiva tēna gantavyaṁ    brahmakarmasamādhinā
 
04-25
दैवमेवापरे यज्ञं   योगिनः पर्युपासते ।
ब्रह्माग्नावपरे यज्ञं   यज्ञेनैवोपजुह्वति ॥ ४-२५
daivamēvāparē yajñaṁ    yōginaḥ paryupāsatē
brahmāgnāvaparē yajñaṁ    yajñēnaivōpajuhvati

  
04-26
श्रोत्रादीनीन्द्रियाण्यन्ये   संयमाग्निषु जुह्वति ।
शब्दादीन्विषयानन्य   इन्द्रियाग्निषु जुह्वति ॥ ४-२६
śrōtrādīnīndriyāṇyanyē    saṁyamāgniṣu juhvati
śabdādīnviṣayānanya    indriyāgniṣu juhvati
 
04-27
सर्वाणीन्द्रियकर्माणि   प्राणकर्माणि चापरे ।
आत्मसंयमयोगाग्नौ   जुह्वति ज्ञानदीपिते ॥ ४-२७
sarvāṇīndriyakarmāṇi    prāṇakarmāṇi cāparē
ātmasaṁyamayōgāgnau    juhvati jñānadīpitē
 
04-28
द्रव्ययज्ञास्तपोयज्ञाः   योगयज्ञास्तथापरे ।
स्वाध्यायज्ञानयज्ञाश्च   यतयः संशितव्रताः ॥ ४-२ ८
dravyayajñāstapōyajñāḥ   yōgayajñāstathāparē
svādhyāyajñānayajñāśca    yatayaḥ saṁśitavratāḥ
 
04-29
अपाने जुह्वति प्राणं   प्राणेऽपानं तथाऽपरे ।
प्राणापानगती रुद्ध्वा   प्राणायामपरायणाः ॥ ४-२ ९
apānē juhvati prāṇaṁ    prāṇē'pānaṁ tathāparē
prāṇāpānagatī ruddhvā    prāṇāyāmaparāyaṇāḥ
 
04-30
अपरे नियताहाराः   प्राणान्प्राणेषु जुह्वति ।
सर्वेऽप्येते यज्ञविदः   यज्ञक्षपितकल्मषाः ॥ ४-३०
aparē niyatāhārāḥ    prāṇānprāṇēṣu juhvati
sarvē'pyētē yajñavidaḥ   yajñakṣapitakalmaṣāḥ
 
04-31
यज्ञशिष्टामृतभुजः   यान्ति ब्रह्म सनातनम् ।
नायं लोकोऽस्त्ययज्ञस्य   कुतो़ऽन्यः कुरुसत्तम ॥ ४-३ १
yajñaśiṣṭāmr̥tabhujaḥ    yānti brahma sanātanam
nāyaṁ lōkō'styayajñasya    kutō'nyaḥ kurusattama
 
04-32
एवं बहुविधा यज्ञाः   वितता ब्रह्मणो मुखे ।
कर्मजान्विद्धि तान्सर्वान्   एवं ज्ञात्वा विमोक्ष्यसे ॥ ४-३ २
ēvaṁ bahuvidhā yajñāḥ    vitatā brahmaṇō mukhē
karmajānviddhi tānsarvān   ēvaṁ jñātvā vimōkṣyasē
 
04-33
श्रेयान्द्रव्यमयाद्यज्ञात्   ज्ञानयज्ञः परन्तप ।
सर्वं कर्माखिलं पार्थ   ज्ञाने परिसमाप्यते ॥ ४-३ ३
śrēyāndravyamayādyajñāt   jñānayajñaḥ parantapa
sarvaṁ karmākhilaṁ pārtha    jñānē parisamāpyatē
 
04-34
तद्विद्धि प्रणिपातेन   परिप्रश्नेन सेवया ।
उपदेक्ष्यन्ति ते ज्ञानं   ज्ञानिनस्तत्त्वदर्शिनः ॥ ४-३ ४
tadviddhi praṇipātēna    paripraśnēna sēvayā
upadēkṣyanti tē jñānaṁ    jñāninastattvadarśinaḥ
 
04-35
यज्ज्ञात्वा न पुनर्मोहम्   एवं यास्यसि पाण्डव ।
येन भूतान्यशेषेण   द्रक्ष्यस्यात्मन्यथो मयि ॥ ४-३ ५
yajjñātvā na punarmōham   ēvaṁ yāsyasi pāṇḍava
yēna bhūtānyaśēṣēṇa    drakṣyasyātmanyathō mayi
 
04-36
अपि चेदसि पापेभ्यः   सर्वेभ्यः पापकृत्तमः ।
सर्वं ज्ञानप्लवेनैव   वृजिनं सन्तरिष्यसि ॥ ४-३ ६
api cēdasi pāpēbhyaḥ    sarvēbhyaḥ pāpakr̥ttamaḥ
sarvaṁ jñānaplavēnaiva    vr̥jinaṁ santariṣyasi
 
04-37
यथैधांसि समिद्धोऽग्निः   भस्मसात्कुरुतेऽर्जुन ।
ज्ञानाग्निः सर्वकर्माणि   भस्मसात्कुरुते तथा ॥ ४-३ ७
yathaidhāṁsi samiddhō'gniḥ   bhasmasātkurutē'rjuna
jñānāgniḥ sarvakarmāṇi    bhasmasātkurutē tathā
 
04-38
न हि ज्ञानेन सदृशं   पवित्रमिह विद्यते ।
तत्स्वयं योगसंसिद्धः   कालेनात्मनि विन्दति ॥ ४-३ ८
na hi jñānēna sadr̥śaṁ    pavitramiha vidyatē
tatsvayaṁ yōgasaṁsiddhaḥ    kālēnātmani vindati
 
04-39
श्रद्धावाँल्लभते ज्ञानं   तत्परः संयतेन्द्रियः ।
ज्ञानं लब्ध्वा परां शान्तिम्   अचिरेणाधिगच्छति ॥ ४-३ ९
śraddhāvāṁllabhatē jñānaṁ    tatparaḥ saṁyatēndriyaḥ
jñānaṁ labdhvā parāṁ śāntim   acirēṇādhigacchati
 
04-40
अज्ञश्चाश्रद्दधानश्च   संशयात्मा विनश्यति ।
नायं लोकोऽस्ति न परः   न सुखं संशयात्मनः ॥ ४- ४ ०
ajñaścāśraddadhānaśca    saṁśayātmā vinaśyati
nāyaṁ lōkō'sti na paraḥ    na sukhaṁ saṁśayātmanaḥ

 
04-41
योगसंन्यस्तकर्माणं   ज्ञानसंछिन्नसंशयम् ।
आत्मवन्तं न कर्माणि   निबध्नन्ति धनञ्जय ॥ ४- ४ १
yōgasaṁnyastakarmāṇaṁ    jñānasañchinnasaṁśayam
ātmavantaṁ na karmāṇi    nibadhnanti dhanañjaya
 
04-42
तस्मादज्ञानसंभूतं   हृत्स्थं ज्ञानासिनाऽत्मनः ।
छित्त्वैनं संशयं योगम्   आतिष्ठोत्तिष्ठ भारत ॥ ४- ४ २
tasmādajñānasambhūtaṁ    hr̥tsthaṁ jñānāsinātmanaḥ
chittvainaṁ saṁśayaṁ yōgam   ātiṣṭhōttiṣṭha bhārata
 
 
ॐ तत्सदिति श्रीमद्भगवद्गीतासूपनिषत्सु ब्रह्मविद्यायां योगशास्त्रे
श्रीकृष्णार्जुनसंवादे ज्ञानकर्मसन्न्यासयोगो नाम चतुर्थोऽध्यायः  ॥ १ ॥
ōṁ tatsaditi śrīmadbhagavadgītāsūpaniṣatsu brahmavidyāyāṁ yōgaśāstrē
śrīkṛṣṇārjunasaṁvādē jnanakarmasannyāsayōgō nāma chaturthō'dhyāyaḥ
Om, that is real, thus in the Bhagavad geeta,
the Upanishads, the science of the Eternal,
the scripture of Yoga, the dialogue between Shri Krshna and Arjuna,
the fourth chapter entitled ‘The yoga of renunciation of action in wisdom’ ends here.