Chapter-6

श्रीमद्भगवद्गीता
Śrīmadbhagavadgītā
षष्ठोऽध्यायः
shashtōdhyāyaḥ
आत्मसंयमयोगः
ātmasamyamayogaḥ
 
06-01
श्रीभगवानुवाच
अनाश्रितः कर्मफलं   कार्यं कर्म करोति यः ।
स संन्यासी च योगी च   न निरग्निर्न चाक्रियः ॥ ६-१
śrībhagavānuvāca
anāśritaḥ karmaphalaṁ    kāryaṁ karma karōti yaḥ
sa saṁnyāsī ca yōgī ca    na niragnirna cākriyaḥ
 
06-02
यं संन्यासमिति प्राहुः  योगं तं विद्धि पाण्डव ।
न ह्यसंन्यस्तसङ्कल्पो   योगी भवति कश्चन ॥ ६-२
yaṁ saṁnyāsamiti prāhuḥ   yōgaṁ taṁ viddhi pāṇḍava
na hyasaṁnyastasaṅkalpō    yōgī bhavati kaścana
 
06-03
आरुरुक्षोर्मुनेर्योगं   कर्म कारणमुच्यते ।
योगारूढस्य तस्यैव   शमः कारणमुच्यते ॥ ६-३
ārurukṣōrmunēryōgaṁ    karma kāraṇamucyatē
yōgārūḍhasya tasyaiva    śamaḥ kāraṇamucyatē
 
06-04
यदा हि नेन्द्रियार्थेषु   न कर्मस्वनुषज्जते ।
सर्वसङ्कल्पसंन्यासी   योगारूढस्तदोच्यते ॥ ६-४
yadā hi nēndriyārthēṣu    na karmasvanuṣajjatē
sarvasaṅkalpasaṁnyāsī    yōgārūḍhastadōcyatē
 
06-05
उद्धरेदात्मनात्मानं   नात्मानमवसादयेत् ।
आत्मैव ह्यात्मनो बन्धुः  आत्मैव रिपुरात्मनः ॥ ६-५
uddharēdātmanātmānaṁ    nātmānamavasādayēt
ātmaiva hyātmanō bandhuḥ   ātmaiva ripurātmanaḥ
 
06-06
बन्धुरात्मात्मनस्तस्य   येनात्मैवात्मना जितः ।
अनात्मनस्तु शत्रुत्वे   वर्तेतात्मैव शत्रुवत् ॥ ६-६
bandhurātmātmanastasya    yēnātmaivātmanā jitaḥ
anātmanastu śatrutvē    vartētātmaiva śatruvat
 
06-07
जितात्मनः प्रशान्तस्य   परमात्मा समाहितः ।
शीतोष्णसुखदुःखेषु   तथा मानापमानयोः ॥ ६-७
jitātmanaḥ praśāntasya    paramātmā samāhitaḥ
śītōṣṇasukhaduḥkhēṣu    tathā mānāpamānayōḥ
 
06-08
ज्ञानविज्ञानतृप्तात्मा   कूटस्थो विजितेन्द्रियः ।
युक्त इत्युच्यते योगी   समलोष्टाश्मकाञ्चनः ॥ ६-८
jñānavijñānatr̥ptātmā    kūṭasthō vijitēndriyaḥ
yukta ityucyatē yōgī    samalōṣṭāśmakāñcanaḥ
 
06-09
सुहृन्मित्रार्युदासीन   मध्यस्थद्वेष्यबन्धुषु ।
साधुष्वपि च पापेषु   समबुद्धिर्विशिष्यते ॥ ६-९
suhr̥nmitrāryudāsīna   madhyasthadvēṣyabandhuṣu
sādhuṣvapi ca pāpēṣu    samabuddhirviśiṣyatē
 
06-10
योगी युञ्जीत सततम्   आत्मानं रहसि स्थितः ।
एकाकी यतचित्तात्मा   निराशीरपरिग्रहः ॥ ६-१०
yōgī yuñjīta satatam   ātmānaṁ rahasi sthitaḥ
ēkākī yatacittātmā    nirāśīraparigrahaḥ
 
06-11
शुचौ देशे प्रतिष्ठाप्य   स्थिरमासनमात्मनः ।
नात्युच्छ्रितं नातिनीचं   चैलाजिनकुशोत्तरम् ॥ ६-११
śucau dēśē pratiṣṭhāpya    sthiramāsanamātmanaḥ
nātyucchritaṁ nātinīcaṁ    cailājinakuśōttaram
 
06-12
तत्रैकाग्रं मनः कृत्वा   यतचित्तेन्द्रियक्रियः ।
उपविश्यासने युञ्ज्यात्  योगमात्मविशुद्धये ॥ ६-१२
tatraikāgraṁ manaḥ kr̥tvā    yatacittēndriyakriyaḥ
upaviśyāsanē yuñjyāt   yōgamātmaviśuddhayē
 
06-13
समं कायशिरोग्रीवं   धारयन्नचलं स्थिरः ।
संप्रेक्ष्य नासिकाग्रं स्वं   दिशश्चानवलोकयन् ॥ ६-१३
samaṁ kāyaśirōgrīvaṁ    dhārayannacalaṁ sthiraḥ
samprēkṣya nāsikāgraṁ svaṁ    diśaścānavalōkayan
 
06-14
प्रशान्तात्मा विगतभीः   ब्रह्मचारिव्रते स्थितः ।
मनः संयम्य मच्चित्तो  युक्त आसीत मत्परः ॥ ६-१४
praśāntātmā vigatabhīḥ   brahmacārivratē sthitaḥ
manaḥ saṁyamya maccittō    yukta āsīta matparaḥ
 
06-15
युञ्जन्नेवं सदाऽत्मानं   योगी नियतमानसः ।
शान्तिं निर्वाणपरमां   मत्संस्थामधिगच्छति ॥ ६-१५
yuñjannēvaṁ sadātmānaṁ    yōgī niyatamānasaḥ

śāntiṁ nirvāṇaparamāṁ    matsaṁsthāmadhigacchati
 
 06-16
नात्यश्नतस्तु योगोऽस्ति   न चैकान्तमनश्नतः ।
न चातिस्वप्नशीलस्य   जाग्रतो नैव चार्जुन ॥ ६-१६
nātyaśnatastu yōgō'sti    na caikāntamanaśnataḥ
na cātisvapnaśīlasya    jāgratō naiva cārjuna
 
06-17
युक्ताहारविहारस्य   युक्तचेष्टस्य कर्मसु ।
युक्तस्वप्नावबोधस्य   योगो भवति दुःखहा ॥ ६-१७
yuktāhāravihārasya    yuktacēṣṭasya karmasu
yuktasvapnāvabōdhasya    yōgō bhavati duḥkhahā
 
06-18
यदा विनियतं चित्तम्   आत्मन्येवावतिष्ठते ।
निःस्पृहः सर्वकामेभ्यॊ   युक्त इत्युच्यते तदा ॥ ६-१८
yadā viniyataṁ cittam   ātmanyēvāvatiṣṭhatē
niḥspr̥haḥ sarvakāmēbhyō    yukta ityucyatē tadā
 
06-19
यथा दीपो निवातस्थो   नेङ्गते सोपमा स्मृता ।
योगिनो यतचित्तस्य   युञ्जतो योगमात्मनः ॥ ६-१९
yadā dīpō nivātasthō    nēṅgatē sōpamā smr̥tā
yōginō yatacittasya    yuñjatō yōgamātmanaḥ
 
06-20
यत्रोपरमते चित्तं   निरुद्धं योगसेवया ।
यत्र चैवात्मनात्मानं   पश्यन्नात्मनि तुष्यति ॥ ६-२०
yatrōparamatē cittaṁ    niruddhaṁ yōgasēvayā
yatra caivātmanātmānaṁ    paśyannātmani tuṣyati
 
06-21
सुखमात्यन्तिकं यत्तत्   बुद्धिग्राह्यमतीन्द्रियम् ।
वेत्ति यत्र न चैवायं   स्थितश्चलति तत्त्वतः ॥ ६-२१
sukhamātyantikaṁ yattat   buddhigrāhyamatīndriyam
vētti yatra na caivāyaṁ    sthitaścalati tattvataḥ
 
06-22
यं लब्ध्वा चापरं लाभं   मन्यते नाधिकं ततः ।
यस्मिन्स्थितो न दुःखेन   गुरुणापि विचाल्यते ॥ ६-२२
yaṁ labdhvā cāparaṁ lābhaṁ    manyatē nādhikaṁ tataḥ
yasminsthitō na duḥkhēna    guruṇāpi vicālyatē
 
06-23
तं विद्याद् दुःखसंयोग   वियोगं योगसंज्ञितम् ।
स निश्चयेन योक्तव्यो   योगोऽनिर्विण्णचेतसा ॥ ६-२३
taṁ vidyādduḥkhasaṁyōga   viyōgaṁ yōgasaṁjñitam
sa niścayēna yōktavyō    yōgō'nirviṇṇacētasā
 
06-24
सङ्कल्पप्रभवान्कामान्   त्यत्तवा सर्वानशेषतः ।
मनसैवेन्द्रियग्रामं   विनियम्य समन्ततः ॥ ६-२४
saṅkalpaprabhavānkāmān   tyaktvā sarvānaśēṣataḥ
manasaivēndriyagrāmaṁ    viniyamya samantataḥ
 
06-25
शनैः शनैरुपरमेद्   बुद्ध्या धृतिगृहीतया ।
आत्मसंस्थं मनः कृत्वा   न किञ्चिदपि चिन्तयेत् ॥ ६-२५
śanaiḥ śanairuparamēd   buddhyā dhr̥tigr̥hītayā
ātmasaṁsthaṁ manaḥ kr̥tvā    na kiñcidapi cintayēt
 
06-26
यतो यतो निश्चरति   मनश्चञ्चलमस्थिरम् ।
ततस्ततो नियम्यैतत्   आत्मन्येव वशं नयेत् ॥ ६-२६
yatō yatō niścarati    manaścañcalamasthiram
tatastatō niyamyaitat   ātmanyēva vaśaṁ nayēt
 
06-27
प्रशान्तमनसं ह्येनं   योगिनं सुखमुत्तमम् ।
उपैति शान्तरजसं   ब्रह्मभूतमकल्मषम् ॥ ६-२७
praśāntamanasaṁ hyēnaṁ    yōginaṁ sukhamuttamam
upaiti śāntarajasaṁ    brahmabhūtamakalmaṣam
 
06-28
युञ्जन्नेवं सदात्मानं   योगी विगतकल्मषः ।
सुखेन ब्रह्मसंस्पर्शम्   अत्यन्तं सुखमश्नुते ॥ ६-२ ८
yuñjannēvaṁ sadātmānaṁ    yōgī vigatakalmaṣaḥ
sukhēna brahmasaṁsparśam   atyantaṁ sukhamaśnutē
 
06-29
सर्वभूतस्थमात्मानं   सर्वभूतानि चात्मनि ।
ईक्षते योगयुक्तात्मा   सर्वत्र समदर्शनः ॥ ६-२ ९
sarvabhūtasthamātmānaṁ    sarvabhūtāni cātmani
īkṣatē yōgayuktātmā    sarvatra samadarśanaḥ
 
06-30
यो मां पश्यति सर्वत्र   सर्वं च मयि पश्यति ।
तस्याहं न प्रणश्यामि   स च मे न प्रणश्यति ॥ ६-३०
yō māṁ paśyati sarvatra    sarvaṁ ca mayi paśyati
tasyāhaṁ na praṇaśyāmi    sa ca mē na praṇaśyati

  06-31
सर्वभूतस्थितं यो मां   भजत्येकत्वमास्थितः ।
सर्वथा वर्तमानोऽपि   स योगी मयि वर्तते ॥ ६-३ १
sarvabhūtasthitaṁ yō māṁ    bhajatyēkatvamāsthitaḥ
sarvathā vartamānō'pi    sa yōgī mayi vartatē

 
06-32
आत्मौपम्येन सर्वत्र   समं पश्यति योऽर्जुन ।
सुखं वा यदि वा दुःखं   सः योगी परमो मतः ॥ ६-३ २
ātmaupamyēna sarvatra    samaṁ paśyati yō'rjuna
śukhaṁ vā yadi vā duḥkhaṁ    saḥ yōgī paramō mataḥ
 
06-33
अर्जुन उवाच
योऽयं योगस्त्वया प्रोक्तः   साम्येन मधुसूदन ।
एतस्याहं न पश्यामि   चञ्चलत्वात् स्थितिं स्थिराम् ॥ ६-३ ३
arjuna uvāca
yō'yaṁ yōgastvayā prōktaḥ   sāmyēna madhusūdana
ētasyāhaṁ na paśyāmi   cañcalatvātsthitiṁ sthirām
 
06-34
चञ्चलं हि मनः कृष्ण   प्रमाथि बलवद्दृढम् ।
तस्याहं निग्रहं मन्ये   वायोरिव सुदुष्करम् ॥ ६-३ ४
cañcalaṁ hi manaḥ kr̥ṣṇa    pramāthi balavaddr̥ḍham
tasyāhaṁ nigrahaṁ manyē    vāyōriva suduṣkaram
 
06-35
श्रीभगवानुवाच
असंशयं महाबाहो   मनो दुर्निग्रहं चलं ।
अभ्यासेन तु कौन्तेय   वैराग्येण च गृह्यते ॥ ६-३ ५
śrībhagavānuvāca
asaṁśayaṁ mahābāhō    manō durnigrahaṁ calam
abhyāsēna tu kauntēya    vairāgyēṇa ca gr̥hyatē
 
06-36
असंयतात्मना योगो  दुष्प्राप इति मे मतिः ।
वश्यात्मना तु यतता   शक्योऽवाप्तुमुपायतः ॥ ६-३ ६
asaṁyatātmanā yōgō    duṣprāpa iti mē matiḥ
vaśyātmanā tu yatatā    śakyō'vāptumupāyataḥ
 
06-37
अर्जुन  उवाच
अयतिः श्रद्धयोपेतो   योगाच्चलितमानसः ।
अप्राप्य योगसंसिद्धिं   कां गतिं कृष्ण गच्छति ॥ ६-३ ७
arjuna uvāca
ayatiḥ śraddhayōpētō    yōgāccalitamānasaḥ
aprāpya yōgasaṁsiddhiṁ    kāṁ gatiṁ kr̥ṣṇa gacchati
 
06-38
कच्चिन्नोभयविभ्रष्टः   छिन्नाभ्रमिव नश्यति ।
अप्रतिष्ठो महाबाहो   विमूढो ब्रह्मणः पथि ॥ ६-३ ८
kaccinnōbhayavibhraṣṭaḥ   cchinnābhramiva naśyati
apratiṣṭhō mahābāhō    vimūḍhō brahmaṇaḥ pathi
 
06-39
एतन्मे संशयं कृष्ण   छेत्तुमर्हस्यशेषतः ।
त्वदन्यः संशयस्यास्य   छेत्ता न ह्युपपद्यते ॥ ६-३ ९
ētanmē saṁśayaṁ kr̥ṣṇa    cchēttumarhasyaśēṣataḥ
tvadanyaḥ saṁśayasyāsya    cchēttā na hyupapadyatē
 
06-40
श्रीभगवानुवाच
पार्थ नैवेह नामुत्र   विनाशस्तस्य विद्यते ।
नहि कल्याणकृत्कश्चित्   दुर्गतिं तात गच्छति ॥ ६- ४ ०
śrībhagavānuvāca
pārtha naivēha nāmutra    vināśastasya vidyatē
na hi kalyāṇakr̥tkaścit   durgatiṁ tāta gacchati
 
06-41
प्राप्य पुण्यकृतां लोकान्   उषित्वा शाश्वतीः समाः ।
शुचीनां श्रीमतां गेहे   योगभ्रष्टोऽभिजायते ॥ ६- ४ १
prāpya puṇyakr̥tāṁ lōkān   uṣitvā śāśvatīḥ samāḥ
śucīnāṁ śrīmatāṁ gēhē    yōgabhraṣṭō'bhijāyatē
 
06-42
अथवा योगिनामेव   कुले भवति धीमताम् ।
एतद्धि दुर्लभतरं   लोके जन्म यदीदृशम् ॥ ६- ४ २
athavā yōgināmēva    kulē bhavati dhīmatām
ētaddhi durlabhataraṁ    lōkē janma yadīdr̥śam
 
06-43
तत्र तं बुद्धिसंयोगं   लभते पौर्वदेहिकम् ।
यतते च ततो भूयः   संसिद्धौ कुरुनन्दन ॥ ६- ४ ३
tatra taṁ buddhisaṁyōgaṁ    labhatē paurvadēhikam
yatatē ca tatō bhūyaḥ    saṁsiddhau kurunandana
 
06-44
पूर्वाभ्यासेन तेनैव   ह्रियते ह्यवशोऽपि सः ।
जिज्ञासुरपि योगस्य   शब्दब्रह्मातिवर्तते ॥ ६- ४ ४
pūrvābhyāsēna tēnaiva    hriyatē hyavaśō'pi saḥ
jijñāsurapi yōgasya    śabdabrahmātivartatē
 
06-45
प्रयत्नाद्यतमानस्तु   योगी संशुद्धकिल्बिषः ।
अनेकजन्मसंसिद्धः   ततो याति परां गतिम् ॥ ६- ४ ५
prayatnādyatamānastu    yōgī saṁśuddhakilbiṣaḥ
anēkajanmasaṁsiddhaḥ   tatō yāti parāṁ gatim

06-46
तपस्विभ्योऽधिको योगी   ज्ञानिभ्योऽपि मतोऽधिकः ।
कर्मिभ्यश्चाधिको योगी   तस्माद्योगी भवार्जुन ॥ ६- ४ ६
tapasvibhyō'dhikō yōgī   jñānibhyō'pi matō'dhikaḥ
karmibhyaścādhikō yōgī   tasmādyōgī bhavārjuna
 
06-47
योगिनामपि सर्वेषां   मद्गतेनान्तरात्मना ।
श्रद्धावान्भजते यो मां   स मे युक्ततमो मतः ॥ ६- ४ ७
yōgināmapi sarvēṣāṁ    madgatēnāntarātmanā
śraddhāvānbhajatē yō māṁ    sa mē yuktatamō mataḥ
 
 
ॐ तत्सदिति श्रीमद्भगवद्गीतासूपनिषत्सु ब्रह्मविद्यायां योगशास्त्रे
श्रीकृष्णार्जुनसंवादे आत्मसंयमयोगो नाम षष्ठोऽध्यायः  ॥ १ ॥
ōṁ tatsaditi śrīmadbhagavadgītāsūpaniṣatsu brahmavidyāyāṁ yōgaśāstrē
śrīkṛṣṇārjunasaṁvādē ātmasamyamayōgō nāma shashtōdhyāyaḥ
Om, that is real, thus in the Bhagavad geeta,
the Upanishads, the science of the Eternal,
the scripture of Yoga, the dialogue between Shri Krshna and Arjuna,
the sixth chapter entitled ‘The yoga of Self control’ ends here.